Selanik'te Bir Ev
1881'de Selanik'te, Kocakasım Mahallesi'ndeki üç katlı pembe evde dünyaya geldi. Babası Ali Rıza Efendi gümrük memurluğu ve kereste ticaretiyle uğraşıyordu; annesi Zübeyde Hanım okuma yazma bilen, oğlunun eğitimi konusunda kararlı bir kadındı.
Altı kardeşten yalnızca ikisi yetişkinliğe ulaştı: kendisi ve kız kardeşi Makbule. Ali Rıza Efendi, o yedi yaşındayken vefat etti.
"Kemal" Adını Aldığı Yıllar
Annesinin isteğiyle mahalle mektebinde başladığı eğitimi, kendi isteğiyle Selanik Askerî Rüştiyesi'nde sürdü. Matematik öğretmeni Mustafa Sabri Bey, aynı adı taşıdıkları için ona "Kemal" adını verdi — olgunluk, eksiksizlik anlamında.
İlk Cephe: Trablusgarp
İtalyan işgaline karşı Kuzey Afrika'ya gitti. Derne ve Tobruk'ta yerel direnişi örgütledi. Burada gösterdiği başarıyla binbaşılığa yükseldi.
Ardından Balkan Savaşları geldi. Bolayır Kolordusu'nda görev aldı, Edirne'nin geri alınmasına katıldı.
Çanakkale
19. Tümen Komutanı olarak Gelibolu'daydı. 25 Nisan sabahı Conkbayırı'na ilerleyen düşman karşısında verdiği emir, savaşın seyrini değiştirdi:
"Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum."
Arıburnu, Conkbayırı ve Anafartalar'daki başarıları ona "Anafartalar Kahramanı" unvanını kazandırdı. Göğsündeki saati durduran şarapnel parçası, bu cephenin en bilinen hikâyesi oldu.
Doğu ve Güney Cepheleri
Kafkas Cephesi'nde 16. Kolordu Komutanı olarak Muş ve Bitlis'i düşman işgalinden kurtardı. Aynı yıl generalliğe yükseldi.
1917-1918'de Suriye-Filistin Cephesi'nde Yıldırım Orduları Grup Komutanlığı yaptı. Cephenin çöküşünü gören az sayıdaki komutandan biri olarak, orduyu düzenli biçimde geri çekmeyi başardı.
Samsun'a Çıkış
Mondros Mütarekesi'nden sonra ülke işgal altındaydı. 19 Mayıs 1919'da Bandırma Vapuru ile Samsun'a çıktı. Resmî görevi asayişi sağlamaktı; gerçek amacı bambaşkaydı.
Meclis Açılıyor
23 Nisan 1920'de Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı. Egemenliğin kaynağı artık saray değil, milletti. Mustafa Kemal Meclis Başkanı seçildi.
Aynı dönemde iç isyanlar, Sevr Antlaşması'nın imzalanması ve çok cepheli bir savaşın yükü aynı anda omuzlardaydı.
Sakarya'da Kırılma
İki İnönü Muharebesi'nin ardından Yunan ordusu Ankara'ya yaklaştı. Meclis, Mustafa Kemal'e Başkomutanlık yetkisi verdi.
"Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır."
22 gün 22 gece süren Sakarya Meydan Muharebesi kazanıldı. Meclis ona Gazi unvanını ve Mareşal rütbesini verdi.
Büyük Taarruz
26 Ağustos sabahı Afyon'da başlayan taarruz, dört gün sonra Başkomutanlık Meydan Muharebesi ile sonuçlandı. Emir netti:
"Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!"
9 Eylül'de Türk ordusu İzmir'e girdi. 11 Ekim'de Mudanya Mütarekesi imzalandı; 1 Kasım'da saltanat kaldırıldı.
Cumhuriyet
24 Temmuz'da Lozan Antlaşması imzalandı; yeni devletin sınırları ve bağımsızlığı uluslararası olarak tanındı.
29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi. Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı seçildi. Aynı yıl annesi Zübeyde Hanım'ı kaybetti; Latife Hanım'la evlendi.
Yeni Bir Ülke Kurmak
Savaş bitmişti ama asıl dönüşüm şimdi başlıyordu. On beş yılda hukuk, eğitim, dil, takvim ve toplumsal hayat baştan düzenlendi.
Evlatları
Kendi çocuğu olmadı. Manevi evlatlar edindi; onların eğitimiyle bizzat ilgilendi. Sabiha Gökçen dünyanın ilk kadın savaş pilotu oldu, Afet İnan tarih profesörü olarak Türk tarih araştırmalarına yön verdi.